Blog
05.05.2025Mieszkania lokatorskie bez wykupu – co zmieniło się od 2025 roku?
Aktualizacja: 1
W wydaniu „Dziennika Gazety Prawnej” z 3 kwietnia 2025 r. ukazał się artykuł Jolanty Szymczyk-Przewoźnej zatytułowany „Powrót mieszkań lokatorskich?”. Publikacja dotyczyła rządowej propozycji zakazu wykupu mieszkań lokatorskich wybudowanych z wykorzystaniem finansowego wsparcia państwa. W materiale znalazł się również mój komentarz dotyczący konsekwencji planowanych rozwiązań dla spółdzielni mieszkaniowych i przyszłych lokatorów.
Od czasu publikacji sytuacja prawna uległa zmianie. Projekt został uchwalony, a zasadnicza część nowych przepisów obowiązuje od 22 sierpnia 2025 r. Oznacza to, że temat nie dotyczy już wyłącznie zapowiedzi legislacyjnych, lecz konkretnych zasad, które powinny być uwzględniane przez spółdzielnie przygotowujące nowe inwestycje mieszkaniowe.
Najważniejsza odpowiedź: nie wprowadzono zakazu wykupu wszystkich mieszkań lokatorskich. Ograniczenie dotyczy określonych lokali wybudowanych w ramach inwestycji realizowanych z wykorzystaniem finansowania zwrotnego. W odniesieniu do części wcześniejszych inwestycji nadal zastosowanie mogą mieć dotychczasowe przepisy.

Czym jest spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu?
Spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu nie jest prawem własności ani zwykłą umową najmu. Powstaje na podstawie pisemnej umowy zawieranej pomiędzy spółdzielnią a jej członkiem. Spółdzielnia zobowiązuje się oddać lokal do używania, a członek wnosi wkład mieszkaniowy oraz ponosi opłaty związane z korzystaniem z lokalu i utrzymaniem nieruchomości.
Prawo lokatorskie może należeć do jednej osoby albo wspólnie do małżonków. Jest ono niezbywalne, nie podlega egzekucji i nie przechodzi bezpośrednio na spadkobierców. Lokator nie może więc sprzedać samego prawa na wolnym rynku w taki sposób, w jaki można sprzedać mieszkanie stanowiące odrębną własność.
Jednocześnie jest to stosunkowo trwały tytuł do korzystania z mieszkania. Do jego ochrony stosuje się odpowiednio przepisy o ochronie własności. Nie należy zatem utożsamiać mieszkania lokatorskiego z krótkoterminowym lub łatwym do wypowiedzenia najmem.
Co oznacza „powrót mieszkań lokatorskich”?
Powrót mieszkań lokatorskich oznacza przede wszystkim zwiększenie znaczenia budownictwa realizowanego przez spółdzielnie mieszkaniowe przy wykorzystaniu preferencyjnego finansowania i wsparcia publicznego. Takie lokale mają służyć zaspokajaniu potrzeb mieszkaniowych osób, dla których zakup mieszkania na rynku komercyjnym lub zaciągnięcie kredytu hipotecznego jest trudne albo niemożliwe.
Model ten zakłada niższy koszt wejścia niż przy zakupie mieszkania na własność. Lokator nie musi finansować całej ceny rynkowej lokalu, ale wnosi wkład mieszkaniowy i uczestniczy w ponoszeniu kosztów przypadających na jego mieszkanie.
Z punktu widzenia państwa istotne jest natomiast zachowanie lokali w zasobie spółdzielczym. Mieszkanie, którego budowę wsparto na preferencyjnych zasadach, ma służyć kolejnym osobom spełniającym ustawowe kryteria, zamiast po kilku latach trafiać na prywatny rynek sprzedaży.
Czy mieszkanie lokatorskie można obecnie wykupić?
Odpowiedź zależy od sposobu sfinansowania konkretnej inwestycji oraz daty złożenia wniosku o finansowanie. Nie można więc oceniać prawa do wykupu wyłącznie na podstawie tego, że lokal jest określany jako mieszkanie lokatorskie.
Nowe lokale wybudowane z wykorzystaniem finansowania zwrotnego
Lokale, dla których spółdzielcze lokatorskie prawo zostało ustanowione w ramach inwestycji wykorzystującej finansowanie zwrotne przewidziane w ustawie o społecznych formach rozwoju mieszkalnictwa, nie mogą być wyodrębniane na własność.
W praktyce oznacza to, że osoba obejmująca taki lokal powinna od początku mieć świadomość, że nie będzie mogła po kilku lub kilkunastu latach zażądać przeniesienia jego własności. Lokal ma pozostać częścią zasobu spółdzielni.
Inwestycje rozpoczęte według wcześniejszych zasad
Ustawa zawiera przepisy przejściowe. Do lokali związanych z finansowaniem udzielonym na podstawie wniosków złożonych przed wejściem nowych regulacji w życie mogą być nadal stosowane wcześniejsze zasady.
Oznacza to, że sama data oddania budynku do użytkowania nie zawsze przesądza o możliwości wykupu. Konieczne może być ustalenie między innymi daty wniosku o finansowanie, źródła środków, treści umowy kredytowej oraz zasad obowiązujących w danej inwestycji.
Pozostałe mieszkania lokatorskie
W odniesieniu do mieszkań nieobjętych szczególnym zakazem nadal znaczenie może mieć art. 12 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych. Przepis ten przewiduje możliwość żądania przeniesienia własności po spłacie zobowiązań przypadających na lokal, zadłużenia kredytowego, odpowiedniej części pomocy publicznej oraz zaległych opłat.
Nie można zatem przyjmować, że od 22 sierpnia 2025 r. każdy posiadacz lokatorskiego prawa utracił możliwość przekształcenia lokalu we własność.
Kto może otrzymać nowe mieszkanie lokatorskie?
Spółdzielcze lokatorskie prawo do mieszkania wybudowanego z wykorzystaniem finansowania zwrotnego może zostać ustanowione wyłącznie na rzecz osób spełniających warunki przewidziane w ustawie o społecznych formach rozwoju mieszkalnictwa.
Pod uwagę bierze się przede wszystkim:
- posiadanie albo brak tytułu prawnego do innego lokalu mieszkalnego w tej samej miejscowości,
- dochód gospodarstwa domowego,
- liczbę osób zgłoszonych do wspólnego zamieszkania,
- kryteria przyjęte dla konkretnej inwestycji i naboru.
Nowe mieszkania lokatorskie nie mają więc stanowić powszechnej alternatywy dla każdego kupującego. Ich podstawowym celem jest zwiększenie dostępności mieszkań dla osób, które mają zdolność do regularnego ponoszenia opłat, ale nie dysponują środkami pozwalającymi na zakup mieszkania na rynku.
Jak ustalany jest wkład mieszkaniowy?
Wkład mieszkaniowy nie jest ceną zakupu lokalu. Jego wysokość odpowiada co do zasady różnicy pomiędzy kosztem budowy przypadającym na dane mieszkanie a pomocą uzyskaną przez spółdzielnię ze środków publicznych lub z innych źródeł przeznaczonych na sfinansowanie inwestycji.
Jeżeli część wkładu została pokryta kredytem zaciągniętym przez spółdzielnię, członek uczestniczy również w spłacie kredytu i odsetek w części przypadającej na jego lokal.
Umowa o budowę lokalu powinna określać między innymi:
- zasady pokrywania kosztów inwestycji,
- wysokość albo sposób ustalenia wkładu mieszkaniowego,
- zakres realizowanych robót,
- zasady rozliczenia ostatecznych kosztów budowy,
- udział członka w spłacie finansowania.
Rozliczenie kosztów budowy powinno nastąpić w terminie sześciu miesięcy od oddania budynku do użytkowania.
Czy mieszkanie lokatorskie podlega dziedziczeniu?
Samo spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu nie przechodzi na spadkobierców. Dziedziczeniu podlegają natomiast prawa majątkowe związane z wkładem mieszkaniowym.
Jeżeli spółdzielcze lokatorskie prawo przysługiwało wspólnie małżonkom, po śmierci jednego z nich przypada ono drugiemu małżonkowi. Nie pozbawia to spadkobierców prawa do rozliczenia dziedziczonego wkładu.
W przypadku śmierci osoby, której prawo przysługiwało samodzielnie, osobom bliskim mogą przysługiwać ustawowe roszczenia o zawarcie ze spółdzielnią umowy ustanawiającej spółdzielcze lokatorskie prawo do tego samego lokalu. Nie jest to jednak klasyczne dziedziczenie mieszkania, lecz odrębne roszczenie wykonywane na zasadach określonych w ustawie.
Co dzieje się z wkładem po wygaśnięciu prawa?
W przypadku lokali, które nie mogą zostać wyodrębnione na własność, spółdzielnia rozlicza z osobą uprawnioną wniesiony wkład mieszkaniowy albo jego część. Kwota podlega waloryzacji według wartości rynkowej lokalu.
Z rozliczenia mogą zostać potrącone między innymi zaległe opłaty, koszty ustalenia wartości lokalu oraz inne należności przewidziane przepisami i umową.
Nowy członek obejmujący zwolnione mieszkanie wnosi wkład mieszkaniowy oraz przejmuje obowiązek uczestniczenia w spłacie przypadającej na lokal części kredytu wraz z odsetkami.
Czy mieszkanie lokatorskie można sprzedać albo wynająć?
Spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu nie można sprzedać. Prawo jest niezbywalne i nie może być przedmiotem obrotu podobnego do sprzedaży mieszkania własnościowego.
Możliwe jest natomiast wynajęcie całego mieszkania albo jego części. Co do zasady nie wymaga to zgody spółdzielni, chyba że wiązałoby się ze zmianą sposobu korzystania z lokalu lub jego przeznaczenia.
Jeżeli wynajęcie mieszkania wpływa na wysokość opłat należnych spółdzielni, członek powinien pisemnie poinformować spółdzielnię o zawarciu takiej umowy.
Jakie znaczenie mają nowe przepisy dla spółdzielni mieszkaniowych?
Dla spółdzielni mieszkaniowych nowe rozwiązania mogą oznaczać możliwość realizowania inwestycji bez konieczności późniejszego dzielenia nieruchomości i wyodrębniania kolejnych lokali na własność.
Stały zasób mieszkań lokatorskich może ułatwiać długoterminowe zarządzanie nieruchomością oraz przeznaczanie zwalnianych lokali dla kolejnych osób spełniających kryteria ustawowe.
Jednocześnie brak możliwości wykupu może zmniejszyć zainteresowanie części potencjalnych członków. W polskich warunkach własność mieszkania nadal jest przez wiele osób traktowana jako forma zabezpieczenia majątkowego i możliwość pozostawienia nieruchomości dzieciom.
Spółdzielnie przygotowujące takie inwestycje powinny zatem bardzo wyraźnie informować kandydatów o charakterze ustanawianego prawa, zasadach rozliczenia wkładu oraz braku możliwości przyszłego wyodrębnienia własności.
Więcej informacji o zakresie wsparcia prawnego dla spółdzielni znajduje się na stronie obsługa prawna spółdzielni mieszkaniowych. Kancelaria prowadzi również analizy projektów ustaw i obowiązujących regulacji w ramach praktyki obejmującej sprawy legislacyjne.
Mój komentarz
W mojej ocenie rozwój budownictwa lokatorskiego może stanowić ważne uzupełnienie rynku mieszkaniowego. Dla wielu gospodarstw domowych możliwość uzyskania trwałego prawa do mieszkania bez konieczności zaciągania klasycznego kredytu hipotecznego może być rozwiązaniem korzystnym.
Nie można jednak pomijać ekonomicznej perspektywy członka spółdzielni. Lokator wnosi wkład mieszkaniowy, ponosi opłaty oraz uczestniczy w spłacie finansowania przypadającego na jego lokal. Jednocześnie nie uzyskuje prawa własności i nie może sprzedać mieszkania ani pozostawić samego prawa lokatorskiego spadkobiercom.
Dlatego kluczowe znaczenie ma pełna przejrzystość zasad jeszcze przed zawarciem umowy o budowę lokalu i wniesieniem wkładu. Kandydat powinien dokładnie wiedzieć, czy konkretna inwestycja jest objęta trwałym zakazem wyodrębnienia lokali, jak zostanie rozliczony jego wkład oraz jakie prawa będą przysługiwały osobom bliskim w razie śmierci członka.
Nowe przepisy mogą zapewnić spółdzielniom stabilność zasobu, ale ich powodzenie będzie zależeć od tego, czy proponowany model okaże się wystarczająco atrakcyjny dla osób finansujących znaczną część kosztów powstania mieszkań.
Najczęściej zadawane pytania
Czy każde mieszkanie lokatorskie jest obecnie bez wykupu?
Nie. Zakaz dotyczy określonych mieszkań wybudowanych w ramach inwestycji realizowanych z wykorzystaniem finansowania zwrotnego. W odniesieniu do innych lokali możliwość przeniesienia własności należy oceniać na podstawie ustawy, źródła finansowania inwestycji i przepisów przejściowych.
Czy nowe przepisy odebrały prawo do wykupu dotychczasowym lokatorom?
Nie można tego stwierdzić w sposób ogólny. Dla inwestycji związanych z wnioskami o finansowanie złożonymi przed wejściem ustawy w życie zachowano wcześniejsze zasady. Każdy przypadek wymaga ustalenia sposobu i daty finansowania konkretnego budynku.
Czy można odziedziczyć mieszkanie lokatorskie?
Samo spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu nie podlega dziedziczeniu. Dziedziczony jest natomiast wkład mieszkaniowy. Małżonkowi albo innym osobom bliskim mogą przysługiwać odrębne uprawnienia do uzyskania prawa do lokalu.
Czy mieszkanie lokatorskie można wynająć?
Tak. Co do zasady wynajęcie całego lokalu albo jego części nie wymaga zgody spółdzielni. Zgoda może być potrzebna, gdy dochodzi do zmiany sposobu korzystania z lokalu lub jego przeznaczenia.
Czy wkład mieszkaniowy przepada?
Nie. W razie wygaśnięcia prawa wkład podlega rozliczeniu na zasadach ustawowych. Z należnej kwoty mogą jednak zostać potrącone zadłużenie, zaległe opłaty i koszty przewidziane przepisami.
Podstawa prawna i źródła
- „Powrót mieszkań lokatorskich?”, „Dziennik Gazeta Prawna”, 3 kwietnia 2025 r.
- ustawa z 25 lipca 2025 r. o zmianie ustawy o społecznych formach rozwoju mieszkalnictwa oraz niektórych innych ustaw
- aktualny tekst jednolity ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej dotyczącej konkretnej inwestycji lub lokalu. Stan prawny na 1 września 2025 r.
cofnij


